“Татарстанның тариф елъязмасы” - халык контроленнән гадел бәяләргә: 50 ел элек система ничек эшләде
“Татарстанның тариф елъязмасы” дигән даими рубрика кысаларында без тарифларны җайга салу системасы үсеше һәм төрле чорларда бәя куюга төп якын килүләр турында сөйләүне дәвам итәбез.
Яңа чыгарылыш - “Халык контроленнән гадел бәяләргә: системаны 50 ел элек оештыру”.
1972 елда Татарстан АССР территориясендә бәяләрне контрольдә тотуның нәтиҗәле системасы эшли, ул гражданнар мәнфәгатьләрен реаль якларга мөмкинлек бирә.
Республиканың һәр шәһәрендә һәм районында профсоюз һәм иҗтимагый оешмалар активистларыннан махсус комиссияләр төзелде. Контроль объектлары булып кибетләр, базарлар һәм хезмәт күрсәтү өлкәсе торды.
Халык контроле эшчәнлеге нәтиҗәләре сизелерлек булып чыкты:
· Яшел Үзән, Бөгелмә һәм башка шәһәрләрдәге кунакханәләрдә икеләтә тарифлар ачыкланды.
· 24 районның 22сендә коммуналь хезмәтләр тарафыннан суга бәяләрне үз белдеге белән билгеләү фактлары ачыкланды.
· Автобус-экспресслар эшендә хокук бозулар теркәлгән, анда пассажирлардан билгеләнгән 9 тиен урынына 15 тиен алына.
· Нәшрият тарафыннан дәреслекләргә бәяләрне арттыру очраклары ачыкланган.
Ачыкланган хокук бозуларга җавап түбәндәгечә булды: хокук бозучы предприятиеләр җитәкчеләре комиссияләр алдында шәхсән хисап тотты. Аерым очракларда мәсьәлә ТАССР Министрлар Советы утырышына чыгарылды.
Нәтиҗәлелек финанс күрсәткечләре белән раслана: комиссияләрнең бер ел эшләү дәверендә генә дә халыкка 230 мең сумнан артык түләү кайтарылган, бу ул чор өчен шактый зур сумма булган.
Системаның эшләве циклик нигездә төзелгән: тикшерү → нәтиҗәләрне фиксацияләү → рәсми тикшерү → хокук бозуларны бетерү → алга таба контроль. Актны төзү этабында туктаусыз бөтен чылбырның өзлексез эшләве мөһим шарт булып тора.
Системаны булдыру өчен нигез булып 1972 елның февралендәге 38 нче карары хезмәт итә. Күрсәтелгән документ комиссияләрнең ведомство карамагындагы теләсә кайсы предприятиегә тикшерү уздыру хокукын беркеткән, шулай ук ачыкланган хокук бозуларга җавап бирүнең төгәл механизмын билгеләгән.
Уңышның төп факторы булып гражданнарның җәлеп ителүе тора. Товарлардан һәм хезмәтләрдән турыдан-туры файдаланучы затлар тарафыннан контроль югары нәтиҗәлелекне тәэмин итә.
Бу тарих бите генә түгел. Бу дәүләт ярдәме белән иҗтимагый контрольнең бәяләр билгеләүнең гадел системасын булдыруга һәм кулланучылар хокукларын яклауга ничек ярдәм итә алуы мисалы.